行列演算に関する備忘録

投稿日:2026/9/14

数学

行列

メモ

2 次冪単行列の対称冪

kk を標数 0 の体とする.適当な α∈k\alpha \in k を取って φ:=(10α1)∈GL2(k)\varphi := \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ \alpha & 1 \end{pmatrix} \in \mathrm{GL}_2(k) とする.正整数 nn に対し,φ\varphi の nn 次対称冪 Symnφ\sym^n \varphi の 行列表示は

(n!⋱0!)−1exp⁡(0α⋱⋱00α0)(n!⋱0!)\begin{pmatrix} n! & & \\ & \ddots & \\ & & 0! \end{pmatrix}^{-1} \exp \begin{pmatrix} 0 & & & \\ \alpha & \ddots & & \\ & \ddots & 0& \\ 0 & & \alpha & 0 \end{pmatrix}\begin{pmatrix} n! & & \\ & \ddots & \\ & & 0! \end{pmatrix}

によって与えられる.

V=⟨e0,e1⟩V=\langle e_0, e_1\rangle とすると SymnV=⟨e0pe1n−p∣0≤p≤n⟩\sym^n V = \langle e_0^pe_1^{n-p} \mid 0 \leq p \leq n\rangle であり,

Symnφ(e0pe1n−p)=(e0+αe1)pe1n−p=∑i=0p(pi)αie0ie1n−i\sym^n \varphi(e_0^pe_1^{n-p}) = (e_0 + \alpha e_1)^pe_1^{n-p} = \sum_{i=0}^p \binom{p}{i}\alpha^i e_0^i e_1^{n-i}

であるので,

Symnφ=((n−ji−j)αi−j)0≤i, j≤n=((n0)0(n1)α(n−10)⋱(n2)α2(n−11)α⋱⋱⋮⋮⋱0(nn−1)αn−1(n−1n−2)αn−2⋯⋯(10)0(nn)αn(n−1n−1)αn−1⋯⋯(11)α(00))=(n!⋱0!)−1exp⁡(0α⋱⋱00α0)(n!⋱0!)\begin{align*} &\sym^n \varphi = \left(\binom{n-j}{i-j}\alpha^{i-j}\right)_{0\leq i,\ j \leq n} \\ &\quad= \begin{pmatrix} \binom{n}{0} & 0 && & & \\ \binom{n}{1}\alpha & \binom{n-1}{0} &\ddots& & &\\ \binom{n}{2}\alpha^2 & \binom{n-1}{1}\alpha & \ddots& \ddots& &\\ \vdots & \vdots && \ddots&0 & \\ \binom{n}{n-1}\alpha^{n-1} & \binom{n-1}{n-2}\alpha^{n-2} &\cdots& \cdots & \binom{1}{0} &0\\ \binom{n}{n}\alpha^n & \binom{n-1}{n-1}\alpha^{n-1} &\cdots& \cdots & \binom{1}{1}\alpha &\binom{0}{0}\\ \end{pmatrix}\\ &\quad = \begin{pmatrix} n! & & \\ & \ddots & \\ & & 0! \end{pmatrix}^{-1} \exp \begin{pmatrix} 0 & & & \\ \alpha & \ddots & & \\ & \ddots & 0& \\ 0 & & \alpha & 0 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} n! & & \\ & \ddots & \\ & & 0! \end{pmatrix} \end{align*}

が成り立つ.実際,ad(diag(n!,…,0!))(Symnφ)\mathrm{ad}(\mathrm{diag}(n!, \dots, 0!))(\sym^n \varphi) の (p,q)(p,q) 成分は

∑i, j(n−p)!δp,i⋅(n−ji−j)αi−j⋅(n−j)!−1δj,q=αp−q(p−q)!\sum_{i,\ j} (n-p)!\delta_{p,i}\cdot \binom{n-j}{i-j}\alpha^{i-j}\cdot (n-j)!^{-1}\delta_{j,q} = \frac{\alpha^{p-q}}{(p-q)!}

と計算できるので,

(n!⋱0!)(Symnφ)(n!⋱0!)−1=exp⁡(0α⋱⋱00α0)\begin{pmatrix} n! & & \\ & \ddots & \\ & & 0! \end{pmatrix}\left(\sym^n \varphi\right)\begin{pmatrix} n! & & \\ & \ddots & \\ & & 0! \end{pmatrix}^{-1} = \exp \begin{pmatrix} 0 & & & \\ \alpha & \ddots & & \\ & \ddots & 0& \\ 0 & & \alpha & 0 \end{pmatrix}

が得られる.

備考.Beilinson–Deligne. Interprétation motivique de la conjecture de Zagier reliant polylogarithmes et régulateurs を読んでいる時に同様の行列が出てきたので計算した.具体的には,polylogarithm を生み出すモチーフ(或いは混合 Hodge 構造)は Kummer torsor(Q(0)\Q(0) の Q(1)\Q(1) による拡大)の対称冪によって Q(0)\Q(0) を拡大したものなので,その表現行列の一部に如上の行列が現れる.