Beilinson, Deligne. Interprétation motivique de la conjecture de Zagier reliant polylogarithmes et régulateurs

投稿日:2026/9/18

数学

モチーフ

読書メモ

Beilinson, Deligne. Interprétation motivique de la conjecture de Zagier reliant polylogarithmes et régulateurs

e0=(0000⋯0000⋯0100⋯0010⋯0001⋯⋮⋮⋮⋮⋱),e1=(000⋯100⋯000⋯⋮⋮⋮⋱)\begin{align*} e_0 = \begin{pmatrix} 0&0&0&0&\cdots\\ 0&0&0&0&\cdots\\ 0&1&0&0&\cdots\\ 0&0&1&0&\cdots\\ 0&0&0&1&\cdots\\ \vdots&\vdots&\vdots&\vdots&\ddots \end{pmatrix},\quad e_1 = \begin{pmatrix} 0&0&0&\cdots\\ 1&0&0&\cdots\\ 0&0&0&\cdots\\ \vdots&\vdots&\vdots&\ddots \end{pmatrix} \end{align*}

とし,Ei=ad(e0)i−1(e1)E_i = \mathrm{ad}(e_0)^{i-1}(e_1)とする.ここで,ad(X)(Y)=XY−YX\mathrm{ad}(X)(Y) = XY-YX.即ち EiE_i は (i,0)(i,0) 成分が 1 でそれ以外が 0 の行列である.このとき任意の i,ji, j に対して

EiEj=O,e0iEj=Ei+j,Eie0=OE_i E_j = O,\quad e_0^iE_j = E_{i+j},\quad E_ie_0 = O

が成立する.論文の冒頭で定義されている L(z)L(z) は

L(z)=(1−Li1(z)1−Li2(z)log⁡(z)1−Li3(z)12!(log⁡(z))2log⁡(z)1⋮⋮⋮⋮⋱)=(1−Li1(z)1−Li2(z)01−Li3(z)001⋮⋮⋮⋮⋱)exp⁡(log⁡(z)e0)=exp⁡(∑ℓ≥1−Liℓ(z)Eℓ)exp⁡(log⁡(z)e0)\begin{align*} L(z) &= \begin{pmatrix} 1 &&&\\ -\li_1(z) & 1&& \\ -\li_2(z) & \log(z) & 1&&\\ -\li_3(z) & \dfrac{1}{2!}(\log(z))^2 & \log(z) & 1 \\ \vdots & \vdots & \vdots & \vdots & \ddots \end{pmatrix}\\ &= \begin{pmatrix} 1 &&&\\ -\li_1(z) & 1&& \\ -\li_2(z) & 0 & 1&&\\ -\li_3(z) & 0 & 0 & 1 \\ \vdots & \vdots & \vdots & \vdots & \ddots \end{pmatrix} \exp(\log(z)e_0)\\ &= \exp\left(\sum_{\ell \geq 1} -\li_\ell(z) E_\ell\right)\exp(\log(z)e_0) \end{align*}

と表せるので,B(z)B(z) は

B(z):=L(z)int(τ(−1))(L(z)‾−1)=exp⁡(∑ℓ≥1−Liℓ(z)Eℓ)exp⁡(log⁡∣z∣2e0)exp⁡(∑ℓ≥1(−1)ℓ−1Liℓ(z)‾Eℓ)\begin{align*} &B(z) := L(z) \grpint(\tau(-1))(\overline{L(z)}^{-1})\\ &= \exp\left(\sum_{\ell \geq 1} -\li_\ell(z) E_\ell\right)\exp(\log\lvert z \rvert^2 e_0)\exp\left(\sum_{\ell \geq 1} (-1)^{\ell-1}\overline{\li_\ell(z)} E_\ell\right) \end{align*}

となる.a=log⁡∣z∣2a = \log\lvert z \rvert^2 と置き,中心の項を右端に移動させると,

=exp⁡(∑ℓ≥1−Liℓ(z)Eℓ)int(exp⁡(ae0))(exp⁡(∑ℓ≥1(−1)ℓ−1Liℓ(z)‾Eℓ))exp⁡(ae0)=exp⁡(∑ℓ≥1−Liℓ(z)Eℓ)exp⁡(∑ℓ≥1(−1)ℓ−1Liℓ(z)‾int(exp⁡(ae0))(Eℓ))exp⁡(ae0)=exp⁡(∑ℓ≥1−Liℓ(z)Eℓ)exp⁡(∑ℓ≥1(−1)ℓ−1Liℓ(z)‾∑i≥0aii!e0iEℓ)exp⁡(ae0)=exp⁡(∑ℓ≥1−Liℓ(z)Eℓ+∑ℓ≥1(−1)ℓ−1Liℓ(z)‾∑i≥0aii!Eℓ+i)exp⁡(ae0).\begin{align*} &= \exp\left(\sum_{\ell \geq 1} -\li_\ell(z) E_\ell\right)\grpint(\exp(ae_0))\left(\exp\left(\sum_{\ell \geq 1} (-1)^{\ell-1}\overline{\li_\ell(z)} E_\ell\right)\right)\exp(a e_0)\\ &=\exp\left(\sum_{\ell \geq 1} -\li_\ell(z) E_\ell\right)\exp\left(\sum_{\ell \geq 1} (-1)^{\ell-1}\overline{\li_\ell(z)} \grpint(\exp(ae_0))(E_\ell)\right)\exp(a e_0)\\ &=\exp\left(\sum_{\ell \geq 1} -\li_\ell(z) E_\ell\right)\exp\left(\sum_{\ell \geq 1} (-1)^{\ell-1}\overline{\li_\ell(z)} \sum_{i\geq 0} \frac{a^i}{i!}e_0^i E_\ell\right)\exp(a e_0)\\ &=\exp\left(\sum_{\ell \geq 1} -\li_\ell(z) E_\ell+\sum_{\ell \geq 1} (-1)^{\ell-1}\overline{\li_\ell(z)} \sum_{i\geq 0} \frac{a^i}{i!}E_{\ell+i}\right)\exp(a e_0). \end{align*}

従って,論文中の (1.5.4) より,数列 (λℓ)ℓ≥1(\lambda_\ell)_{\ell \geq 1} を母関数

∑ℓ≥1λℓTℓ=aTeaT−1(∑ℓ≥1−Liℓ(z)Tℓ+∑ℓ≥1(−1)ℓ−1Liℓ(z)‾∑i≥0aii!Tℓ+i)\sum_{\ell \geq 1} \lambda_\ell T^\ell = \frac{aT}{e^{aT}-1}\left(\sum_{\ell \geq 1} -\li_\ell(z) T^\ell+\sum_{\ell \geq 1} (-1)^{\ell-1}\overline{\li_\ell(z)} \sum_{i\geq 0} \frac{a^i}{i!}T^{\ell+i}\right)

によって定めると

log⁡B(z)=∑ℓ≥1λℓEℓ+ae0\log B(z) = \sum_{\ell \geq 1} \lambda_\ell E_\ell + ae_0

が成立する(この事実に関しては後述する).多重対数関数の母関数を

A(T):=∑ℓ≥1Liℓ(z)TℓA(T) := \sum_{\ell \geq 1} \li_\ell(z) T^\ell

と書くことにすると,(λℓ)ℓ(\lambda_\ell)_{\ell} の母関数は

aTeaT−1(∑ℓ≥1−Liℓ(z)Tℓ+∑ℓ≥1(−1)ℓ−1Liℓ(z)‾∑i≥0aii!Tℓ+i)=aTeaT−1(∑ℓ≥1−Liℓ(z)Tℓ+(∑ℓ≥1(−1)ℓ−1Liℓ(z)‾Tℓ)(∑i≥0aii!Ti))=aTeaT−1(−A(T)−A(−T)‾eaT)=−aTeaT−1A(T)−aTeaTeaT−1A(−T)‾=−aTeaT−1A(T)+−aTe−aT−1A(−T)‾=−(∑p≥0Bpapp!Tp)(∑q≥1Liq(z)Tq)+(∑p≥0Bp(−a)pp!Tp)(∑q≥1(−1)qLiq(z)‾Tq)=∑n≥1(∑p=0n(−Bpapp!Lin−p(z)+(−1)nBpapp!Lin−p(z)‾))Tn\begin{align*} &\frac{aT}{e^{aT}-1}\left(\sum_{\ell \geq 1} -\li_\ell(z) T^\ell+\sum_{\ell \geq 1} (-1)^{\ell-1}\overline{\li_\ell(z)} \sum_{i\geq 0} \frac{a^i}{i!}T^{\ell+i}\right)\\ &= \frac{aT}{e^{aT}-1}\left(\sum_{\ell \geq 1} -\li_\ell(z) T^\ell+\left(\sum_{\ell \geq 1} (-1)^{\ell-1}\overline{\li_\ell(z)}T^\ell\right)\left(\sum_{i\geq 0} \frac{a^i}{i!}T^{i}\right) \right)\\ &= \frac{aT}{e^{aT}-1}\left(-A(T)-\overline{A(-T)}e^{aT} \right)\\ &= -\frac{aT}{e^{aT}-1}A(T)-\frac{aTe^{aT}}{e^{aT}-1}\overline{A(-T)}\\ &= -\frac{aT}{e^{aT}-1}A(T)+\frac{-aT}{e^{-aT}-1}\overline{A(-T)}\\ &= -\left(\sum_{p \geq 0} \frac{B_p a^p}{p!}T^p\right)\left(\sum_{q \geq 1}\li_q(z)T^q\right)\\ &\qquad+\left(\sum_{p \geq 0} \frac{B_p (-a)^p}{p!}T^p\right)\left(\sum_{q \geq 1}(-1)^q\overline{\li_q(z)}T^q\right) \\ &= \sum_{n \geq 1} \left(\sum_{p=0}^n \left(-\frac{B_p a^p}{p!}\li_{n-p}(z) + (-1)^n\frac{B_p a^p}{p!}\overline{\li_{n-p}(z)}\right)\right)T^n \end{align*}

と計算できる.従って,−log⁡(B(z)1/2)-\log(B(z)^{1/2}) の (k,0)(k,0) 成分を Dk(z)D_k(z) とすると

Dk(z)={i∑ℓ=0kBℓℓ!(log⁡∣z∣2)ℓIm(Lik−ℓ(z))(k が偶数の場合)∑ℓ=0kBℓℓ!(log⁡∣z∣2)ℓRe(Lik−ℓ(z))(k が奇数の場合)\begin{align*} D_k(z) = \begin{cases} \displaystyle i\sum_{\ell = 0}^k \frac{B_\ell}{\ell!}(\log\lvert z\rvert^2)^\ell \im(\li_{k-\ell}(z)) & \text{($k$ が偶数の場合)}\\ \displaystyle \sum_{\ell = 0}^k \frac{B_\ell}{\ell!}(\log\lvert z\rvert^2)^\ell \re(\li_{k-\ell}(z)) & \text{($k$ が奇数の場合)}\\ \end{cases} \end{align*}

となる.

最後に (1.5.4) を示す.主張を改めて述べると以下の通り:

与えられた数列 (μℓ)ℓ≥1(\mu_\ell)_{\ell \geq 1} と複素数 aa に対して,数列 (λℓ)ℓ≥1(\lambda_\ell)_{\ell \geq 1} を母関数

∑ℓ≥1λℓTℓ=aTeaT−1∑ℓ≥1μℓTℓ\sum_{\ell \geq 1} \lambda_\ell T^\ell = \frac{aT}{e^{aT}-1}\sum_{\ell \geq 1} \mu_\ell T^\ell

によって定めると

log⁡(exp⁡(∑ℓ≥1μℓEℓ)exp⁡(ae0))=∑ℓ≥1λℓEℓ+ae0\log\left(\exp\left(\sum_{\ell \geq 1}\mu_\ell E_\ell\right)\exp(ae_0)\right) = \sum_{\ell \geq 1} \lambda_\ell E_\ell + ae_0

が成立する.

EiE_i と e0e_0 に関して冒頭で述べたことに注意すると,

exp⁡(∑ℓ≥1μℓEℓ)exp⁡(ae0)=(1+∑ℓ≥1μℓEℓ)(∑ℓ≥0aℓℓ!e0ℓ)=1+∑ℓ≥1μℓEℓ+∑ℓ≥1aℓℓ!e0ℓ\begin{align*} \exp\left(\sum_{\ell \geq 1}\mu_\ell E_\ell\right)\exp(ae_0) &= \left(1+\sum_{\ell \geq 1} \mu_\ell E_\ell\right)\left(\sum_{\ell \geq 0} \frac{a^\ell}{\ell!}e_0^\ell\right)\\ &= 1 + \sum_{\ell \geq 1} \mu_\ell E_\ell + \sum_{\ell \geq 1} \frac{a^\ell}{\ell!}e_0^\ell \end{align*}

であるので,

log⁡(exp⁡(∑ℓ≥1μℓEℓ)exp⁡(ae0))=∑n≥1(−1)n−1n(∑ℓ≥1μℓEℓ+∑ℓ≥1aℓℓ!e0ℓ)n=∑n≥1(−1)n−1n((∑ℓ≥1aℓℓ!e0ℓ)n+(∑ℓ≥1aℓℓ!e0ℓ)n−1(∑ℓ≥1μℓEℓ))\begin{align*} &\log\left(\exp\left(\sum_{\ell \geq 1}\mu_\ell E_\ell\right)\exp(ae_0)\right) \\ &= \sum_{n \geq 1}\frac{(-1)^{n-1}}{n}\left(\sum_{\ell \geq 1} \mu_\ell E_\ell + \sum_{\ell \geq 1} \frac{a^\ell}{\ell!}e_0^\ell\right)^n\\ &= \sum_{n \geq 1}\frac{(-1)^{n-1}}{n}\left(\left(\sum_{\ell \geq 1}\frac{a^\ell}{\ell!}e_0^\ell\right)^n + \left(\sum_{\ell \geq 1}\frac{a^\ell}{\ell!}e_0^\ell\right)^{n-1}\left(\sum_{\ell \geq 1} \mu_\ell E_\ell\right) \right) \end{align*}

が成り立つ.第 1 項は log⁡(exp⁡(ae0))=ae0\log(\exp(ae_0)) = ae_0 である.第 2 項を計算する.第 2 項を EiE_i に関して展開した時の係数の母関数は

∑n≥1(−1)n−1n(∑ℓ≥1aℓℓ!Tℓ)n−1(∑ℓ≥1μℓTℓ)=(∑n≥1(−1)n−1n(eaT−1)n−1)(∑ℓ≥1μℓTℓ)=1eaT−1(∑n≥1(−1)n−1n(eaT−1)n)(∑ℓ≥1μℓTℓ)=aTeaT−1∑ℓ≥1μℓTℓ\begin{align*} &\sum_{n \geq 1}\frac{(-1)^{n-1}}{n}\left(\sum_{\ell \geq 1}\frac{a^\ell}{\ell!}T^\ell\right)^{n-1}\left(\sum_{\ell \geq 1} \mu_\ell T^\ell\right)\\ &= \left(\sum_{n \geq 1}\frac{(-1)^{n-1}}{n}(e^{aT}-1)^{n-1}\right)\left(\sum_{\ell \geq 1} \mu_\ell T^\ell\right)\\ &= \frac{1}{e^{aT}-1}\left(\sum_{n \geq 1}\frac{(-1)^{n-1}}{n}(e^{aT}-1)^{n}\right)\left(\sum_{\ell \geq 1} \mu_\ell T^\ell\right)\\ &= \frac{aT}{e^{aT}-1}\sum_{\ell \geq 1} \mu_\ell T^\ell\\ \end{align*}

であるので,これによって命題が証明された.